قدرت بازنمایی در چیست؟ و چرا تأثیر بعضی از آثار هنری بیشتر و از آثار دیگر عمیق تر و پایدارتر هستند؟ سؤالاتی از این دست در مقوله ای به نام قدرت بازنمایی مورد بحث قرار می گیرد.

« به پیروی از میشل فوکو، در نظریه دانش / قدرت ( 1973 )، می توان گفت؛ قدرت بازنمایی در بازنمایی قدرت و روابط قدرت پنهان در مناسبات زندگی روزمره است. از اینرو استدلال بازنمایانه ای قدرتمندتر است که به نحو مؤثرتری از مناسبات خرد و کلان قدرت، آشنای زدایی و ساختار شکنی کند. قدرت بازنمایی رمان های جین اٌستین در تحول نگرش جامعه غرب به زن از بهترین شاهد مثالهاست. جین اٌستین ( Jane Austin ) ( 1775-1817 ) با انتشار رمان مشهور غرور و تعصب ( paroud and prejudice  ) در 19 ژانویه 1813 قدرت بازنمایی زندگی روزمره را آشکار کرد.  « غرور و تعصب »، آیینه ای در برابر بریتانیایی های بود که ببینند چگونه در کشورشان مانند دیگر نقاط عالم پول، علم، هنر و قدرت از آنِ مردان و ذلت و خواری از آنِ زنان شده است. به همین دلیل ظرف یک هفته رمان او به چاپ دوم و ظرف دو ماه به چاپ هفتم رسید ... حاصل رمان های او، تحول فهم بریتانیایی را از زن و بنیان نهادن جنبش زنان در غرب بود. » ( فاضلی، 1386 : 36 )

 اما، نکته اساسی در قدرت بازنمایی، زمینه اجتماعی ( social context ) است. زمینه اجتماعی را می توان فضایی که در آن اثری خوانده و فهم می شود تعریف کرد. در صورتی که زمینه اجتماعی مناسب و مهیا برای فهم خاصی از یک اثر باشد، می تواند بازنمایی مناسبی داشته باشد. البته وابستگی قدرتِ بازنمایی به زمینه اجتماعی، در صدد انکار نقش مؤلف نیست، چرا که خلاقیت و نقش مؤلف در درک تاریخی، کشف و تشخیص مسئله ای اجتماعی و واکنش به موقع و تلاش برای بازنمایی آن در اثری هنری، نیز مهم می باشد. رمان های زیادی در مورد فقر نوشته شده اند یا رمان هایی هستند که ستم مردان بر زنان را نشان می دهد، اما تنها آن دسته که زمینه اجتماعی مناسب و خاص داشته اند، تأثیر عمیق و پایداری از خود به جای      نهاده اند. بنابراین می توان گفت، شدت تراژیک و تأثیرانگیزی واقعیت هایی که اثر هنری و علمی بازنمای آن است نیز نقش چندانی در قدرت بازنمایی آن ندارد، مگر آن که زمینه اجتماعی مناسبی برای فهم ودرک آن وجود  داشته باشد. ( فاضلی، 1386 : 39 )

منبع:

فاضلی، نعمت الله، « انسان شناسی فرهنگی »، جزوه درسی، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده علوم اجتماعی، 1386

منبع:

در این قسمت سعی می شود به این موضوع پرداخته شود که، ادبیات چه چیزهایی را بازنمایی می کند.

 توانایی کلمات در بازنمایی واقعیت ها - « امور یا ایده هایی را که مایلیم واقعی قلمداد کنیم » - باعث شده است تا بپذیریم؛ « این تصور که متون ادبی بازنمایی چیزی هستند – بازنمایی دنیای مادی، روحانی، روانی یا اجتماعی – ظاهراً بدیهی نماید ... قبل از دوره اخیر، اغلب منتقدین ادبی بر این پیش فرض متکی بودند که ادبیات  به نحوی بازنمایی زندگی است. بازنمایی می توانست به معنی ارائه برگردانی تصویری یا نوعی نمادسازی از اعیان بیرونی باشد [ رئالیسم ]، یا آشکارسازی خصوصیات عام وکلی سرشت و طبیعت آدمی  [ اکسپرسیونیسم ]، یا عرضه داشتِ صورت های آرمانی که در پس اعیان بیرونیِ دنیای طبیعی نهفته است   [ ایده آلیسم ]. » ( سندن، 1380: 39 - 38 )

بنابراین می توان تا بدین جا گفت، « در ادبیات و زبان، بازنمایی شکلی نمادین دارد و در آن واژگان و کلام و تمامی متن، صدا و سلوک مردم را نمایندگی می کند. »( قره باغی، 1383: 38 - 39 ) پس ادبیات آن چیزهایی را بازنمایی می کند که ما به عنوان واقعیت پذیرفته ایم. اما باز هم این سؤال مطرح می شود که ادبیات چه نوع واقعیت هایی را می تواند بازنمایی کند؟ و یا منظور از واقعیت ها چیست؟

در جواب این سؤال، می توان گفت ادبیات قادر به بازنمایی آن چه که اعیان است  می باشد. در تأیید این نظر ،« آن چه را که می توان دیدگاه مادی گرا ( materialist ) خواند بر آن است که ادبیات، وقتی اعیان را چنان که بیرون از ذهن انسان موجودند ( اشیای فی نفسه )، بازنمایی می کند به حقیقت نزدیکتر است ... نظریه وابسته به این دیدگاه، بر آن است که ادبیات نه فقط اعیان، بلکه علل مادی (material causes ) زندگی انسانی را با دقتی  علمی بازنمایی می کند. این همان است که زولا، ناتورالیسم می خواند. حد دیگر این طیف، دیدگاه مبنی بر اسطوره سازی ( mythopoeic ) است که می گوید ادبیات واقعیت خاص خود را می آفریند. شکل مفرط این عقیده، نظریۀ هنر برای هنر ( Art for Art’s Sake ) است که ادبیات را به مثابه دنیای دیگر – نوعی دگرگیتی ( a heterocosm ) –  می نگرد.» ( سندن، 1380: 39  )

برای درک بیشتر آن چه که از آن با نام اعیان در بازنمایی در ادبیات یاد شد، می توان به اعیان در معنای بلومری آن اشاره کرد که کاملتر و دارای فضای مفهومی گسترده تری نسبت  به آن چه تا کنون گفته شده است، می باشد. اعیان ( Objects )  در نظر بلومر، جهانی است که انسان در رابطۀ متقابل با آن است؛ حال این جهان ممکن است درونی باشد یا برونی. « یعنی جهان عبارت از کلیه چیزهایی است که برای انسان قابل فهم بوده و دارای معنا می باشد. معانی ای که انسان می تواند به آن ها اشاره ( indicate )  کند و بر اساس آن اشارات رابطه برقرار نماید » ( تنهایی، 1379 : 446 )

بلومر در ادامه همین بحث، اعیان را به سه دسته تقسیم می کند:

1-     اعیان فیزیکی ( Physical Objects ) : مثل کوه، اطاق، ساختمان، ماشین و ...

2-   اعیان اجتماعی ( Social Objects ) : شامل روابط اجتماعی، مثل ساخت اجتماعی، طبقات اجتماعی، خانواده و یا انسان هایی که در روابط اجتماعی قرار می گیرند؛ مثل دوست، همسر، معلم و ... می شود.

3- اعیان مجرد ( Abstract Objects  ) : مفاهیم ذهنی از قبیل آزادی، دموکراسی، نفرت، عشق و یا مفاهیم اسطوره ای را در بر می گیرد.

با این که شاید بلومر در زمینه جامعه شناسی ادبیات نوشته ای نداشته باشد، اما با تطبیق و ترکیب نظریه سندن و بلومر، می توان گفت؛ در ادبیات، آن چه که بازنمایی می شود، همان اعیان سه گانه ای هستند که هم مد نظر بلومر بوده و هم مد نظر سندن.

منابع

1. تنهایی، حسین ابوالحسن،درآمدی بر مکاتب و نظریه های جامعه شناسی، مشهد: نشر مرندیز: نی نگار، 1379
2. سندن،ر اما، « بازنمایی و نظریه ادبی » ، ترجمه منصور براهیمی، مجله فارابی، شماره چهارم، 1380

 قطار می رود

 تو می روی

 تمام ایستگاه می رود

 و من چقدر ساده ام

 که سال های سال

در انتظار تو

 کنار این قطار رفته ایستاده ام

 و همچنان

 به نرده های ایستگاه رفته

 تکیه داده ام

                                 «امین پور. قیصر. دستور زبان عشق.تهران:مروارید.۱۳۸۶

 ایران چهار بار به سمت دموکراتیک شدن پیش رفت که بعد از هر بار، آن چه که نتیجه می شد، بازتولید دوباره استبداد بود.« اولین واقعه دموکراتیک در ایران انقلاب مشروطیت است. این واقعه بار دوم در قالب گفتمان نهضت ملی تحت عنوان نهضت دموکراتیک ملی ( 1330 – 1332 شمسی ) تکرار شده است. سومین واقعه دموکراتیک در سال 1357 در قالب گفتمان جمهوری خواهی رخ داده است. واقعه دموکراتیک چهارمین بار در واقعه دوم خرداد تکرار شده است. واقعه دموکراتیک ملی و واقعه دوم خرداد هر دو دنباله وقایع قبل از خود ( انقلاب مشروطیت و انقلاب 1357 ) و واکنشی علیه گرایش های غیردموکراتیک   بودند. ... » ( ساعی، 14:1386 )

دمکراتیک، نظامی است که در آن حاکمان توسط مردم و در یک چارچوب قانونی آزاد و عادلانه انتخاب  می شوند و در برابر مردم پاسخ گو هستند. برکناری حاکمان توسط رأی گیری از همان مردم و بدون    خون ریزی و خشونت امکان پذیر است. آزادی های افراد ( آزادی بیان، فعالیت های مطبوعاتی و ... ) به رسمیت شناخته می شود. ( همان: 12 )

اولین حرکت، یعنی مشروطیت که به دنبال پدید آمدن روشنفکران در زمان قاجاریه پس از اعزام دانشجو به خارج از کشور و شکل گرفتن طبقه روشنفکر ( که به زعم آبراهامیان در قرن نوزدهم تنها یک قشر کوچک به شمار می آمدند ) تحت تأثیر افکار و اندیشه های غربی، به ویژه روشنگری فرانسوی که آنان را متقاعد کرده بود که «تاریخ نه مشیت خداوندی، آن طور که علما اعتقاد داشتند و نه ظهور و سقوط ادواری سلسله پادشاهی، آن گونه که وقایع نگاران درباری همواره توصیف می کردند بلکه جریان پیشرفت بی وقفه بشری است ... اگر سه زنجیر استبداد سلطنتی،جزم اندیشیِ مذهبی و امپریالیسم خارجی را پاره کنند » ( آبراهامیان، 1386: 79 ) موفق به پیشرفت خواهند شد. و فرآیندهای نوسازی - نخستین برنامه های نوسازی را عباس میرزا تحت تأثیر و نفوذ غرب، مخصوصاً فشار نظامی روس و انگلیس و استفاده از تجهیزات جدید توسط آن ها،آغاز کرد ( آبراهامیان، 1386: 68 ) - و همچنین شکل گرفتن مراکز آموزش نوین - توسط امیرکبیر(آبراهامیان، 1386: 69 ) - و شکل گرفن روزنامه هایی مثل قانون ( که آبراهمیان آن را از عوامل مؤثر در شکل گیری انقلاب می داند و در کتاب خود در صفحات 84 تا 89  به آن پرداخته است ) توسط میرزا ملکم خان و به دنبال آن، اقدام به  نقد استبداد سلطنتی و طرح ارزش های جدید سیاسی توسط همین روشنفکران اتفاق افتاد، را می توان در اهداف زیر خلاصه کرد:

استقلال طلبی، ملی گرایی، آزادی خواهی، قانون گرایی و مشروط سازی قدرت پادشاه به قانون اساسی و ترقی خواهی، برقراری نظام سلطنتی مشروطه و استقرار دموکراسی پارلمانی،

مشروطیت که در  سیزدهم مهرماه 1285 با افتتاح مجلس شورای ملی آغاز شد، در دوم تیرماه 1287 به شدت سرکوب شد و مجلس توسط محافظه کاران به توپ بسته شد. و بسیاری از رهبران ملی و وکلا به قتل رسیدند یا فرار کردند. افرادی مثل میرزا جهانگیر خان و ملک المتکلمین  به قتل رسیدند و تقی زاده و چهل نفر دیگر در سفارت انگلیس متحصن شدند. و محمدعلی شاه در نبود پارلمان به طور مطلق حکمرانی کرد. در این جا شاهد بازتولید استبداد ایرانی هستیم . ( ساعی، 1386 : 131 )

دور دوم بازتولید استبداد، با به حکومت رسیدن رضا خان ( 9/8/1304 ) شروع شد. « ایران دومین چرخه استبداد ایرانی را بعد از انقلاب مشروطیت تجربه کرد. نفی آزادی های مدنی و سیاسی ( توقیف مطبوعات و ممنوعیت فعالیت نهادهای مدنی ) و تکیه به طبقات نظامی و تمرکز قدرت از ویژگی های مهم حکومت رضا شاه محسوب می شوند » ( همان: 139 )

دور سوم بازتولید استبداد ایرانی، به پانزدهم بهمن 1327 و اقدام به ترور محمدرضا شاه از سوی ناصر فخرایی  در دانشگاه تهران بر می گردد. با ترور محمدرضا پهلوی، اختناق بر کشور حکمفرما شد. صدها نشریه تعطیل، تعدادی از احزاب از جمله حزب توده منحل شد و ... این حادثه، اتفاق های دیگری را در پی داشت که در نهایت با اصلاح قانون اساسی و تام الاختیار شدن شاه برای منحل کردن مجلس و محدود شدن فرماندهی کل نیروهای مسلح در شخص شاه باعث شدند که محمدرضا شاه تقریباً از همان قدرت رضا شاه برخوردار شد و به جای سلطنت ( پادشاهی مشروطه ) حکومت مطلقه را آغاز کند » ( همان :143 و عیوضی، جامعه شناسی سیاسی اپوزیسیون در ایران.1385: 40 )

دور دیگری که منجر به بازتولیداستبداد شد، به وقایع پس از مرداد 1332 برمی گردد. واقعه نهضت ملی که به دنبال دست یابی به اهدافی همانند « تقویت دموکراسی پارلمانی، مشروط سازی قدرت پادشاه به قانون اساسی، استقلال طلبی و این که شاه باید سلطنت کند نه حکومت » ( همان: 19 ) در مرداد 32 شکست خورد.  در این دوره، « شاه به سرکوب مخالفان پرداخت. مهدی بازرگان، آیت الله طالقانی، سحابی و دیگران از نهضت آزادی و خلیل ملکی و شایگان از حزب جامعه سوسیالیست ها و فروهر رهبر حزب ملت ایران و کاظم سامی از حزب مردم ایران محاکمه و زندانی شدند. ... محمد رضا شاه احزاب و مخالفان سازمان یافته خود را سرکوب کرده بود » ( همان: 149 )

دور بعدی که منجر به بسته شدن فضای سیاسی شد، سرکوب خشونت آمیز علیه نیروهای سیاسی در 1360 پس از دومین دوره ریاست جمهوری بعد از به پیروزی رسیدن انقلاب اسلامی بود. این سرکوب همچنان در دوره های بعدی انتخابات ریاست جمهوری ادامه داشت. منظور از سرکوب ساختاری، اعمال محدودیت   بر نیروهای سیاسی از طریق وضع قوانین محدودیت بخش یا تفسیر محدودیت بخش قوانین موجود است. » ( ساعی، 1386 : 152 )

آخرین دور بازتولید اقتدارگرایی و سرکوب ( سرکوب ساختاری ) به پارلمان هفتم بر می گردد. در این دوره، جناح محافظه کار که پس از واقعه دوم خرداد در سال 1376 بسیاری از مسند های قدرت خود از جمله قوه مجریه و مقننه را از دست داده بودند، « از طریق نهاد شورای نگهبان محدودیت شدید انتخاباتی اعمال کردند.سرکوب ساختاری نسبت به دوره های پیشین شدیدتر گردید ... در این دوره، شورای نگهبان از طریق اعمال نظارت استصوابی مانع حضور کاندیداهای جناح اطلاح طلب در انتخابات مجلس هفتم گردید. » ( همان: 199 )

البته در رابطه با عدم استفاده از حذف فیریکی گره های رقیب و استفاده از این نوع سرکوب ساختاری، باید گفت، « علت آن را نه در بی میلی اقتدارگرایان  در سرکوب خشونت آمیز مخالفان بلکه باید در میزان    قدرت نیروی رقیب جست و جو کرد. این وضعیت دلالت بر میزان پیشرفت دموکراتیزاسیون در ایران دارد.» ( همان: 199 )